تاریخچه تخته نرد؛ از شهر سوخته تا تخته نرد آنلاین
فهرست مطالب
کمتر بازی‌ای را می‌شود پیدا کرد که به اندازه تخته نرد با فرهنگ ایرانی گره خورده باشد. از حیاط خانه‌های قدیمی و قهوه‌خانه‌ها تا دورهمی‌های امروزی و حالا تخته نرد آنلاین، صدای تاس و مهره بخشی از خاطره جمعی ماست. اما این بازی از کجا آمده؟ در این مقاله تاریخچه تخته نرد را از کهن‌ترین نشانه‌ها تا امروز مرور می‌کنیم.
کهن‌ترین بازی‌های تاسی: شهر سوخته
در شهر سوخته، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی ایران در سیستان و بلوچستان، باستان‌شناسان یک صفحه بازی همراه با مهره‌ها و تاس پیدا کرده‌اند که قدمت آن به حدود پنج هزار سال پیش می‌رسد. این یافته اغلب به عنوان یکی از قدیمیترین نمونه‌های بازی‌های صفحه‌ای و تاسی شبیه به تخته نرد معرفی می‌شود.
البته قوانین آن بازی با تخته نرد امروزی یکی نبوده است. بازی‌های مسابقه‌ای با تاس و مهره در آن دوران در بخش‌های مختلف خاورمیانه رواج داشتند؛ برای نمونه «بازی شاهی اور» در میان‌رودان. این بازی‌ها را می‌شود نیاکان دور خانواده‌ای دانست که تخته نرد عضو مشهور آن است.
نیواردشیر: تولد نرد در دوره ساسانی
مشهورترین روایت درباره پیدایش نرد به دوره ساسانیان برمی‌گردد. در متن پهلوی «گزارش شطرنج و نهش نیواردشیر» و بعدها در شاهنامه فردوسی آمده است که پادشاه هند بازی شطرنج را به دربار خسرو انوشیروان فرستاد و از ایرانیان خواست راز آن را کشف کنند؛ وگرنه باید به هند باج بدهند.
بزرگمهر، وزیر خردمند انوشیروان، نه تنها رمز شطرنج را گشود، بلکه در پاسخ، بازی تازه‌ای ساخت و آن را به هند فرستاد: نیواردشیر، که به نام اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، نام‌گذاری شده بود. طبق این روایت، دانایان هند نتوانستند راز این بازی را دریابند. واژه «نرد» کوتاهشده همین نام است.
معنای نمادین تخته نرد
در همان متن پهلوی، برای هر جزء بازی معنایی نمادین آمده است که نشان می‌دهد نرد در نگاه ایرانیان باستان، تصویری از جهان بوده است:
- صفحه تخته نماد زمین است.
- ۳۰ مهره نماد ۳۰ روز ماه هستند؛ ۱۵ مهره سفید روز و ۱۵ مهره سیاه شب.
- گردش مهره‌ها نماد گردش ستارگان و آسمان است.
- تاس نماد سرنوشت و اثر ستارگان بر زندگی انسان است.
برخی شرح‌های امروزی، تعداد ۲۴ خانه را هم به ۲۴ ساعت شبانه‌روز و چهار بخش صفحه را به چهار فصل نسبت می‌دهند. صرف‌نظر از دقت تاریخی این تعبیرها، خواندنشان نشان می‌دهد چرا نرد همیشه چیزی بیشتر از یک سرگرمی بوده است: ترکیبی از تقدیر (تاس) و تدبیر (حرکت).
سفر تخته نرد به جهان
از ایران، نرد و بازی‌های هم‌خانواده آن به سرزمین‌های اطراف رفتند. رومیان بازی مشابهی به نام تابولا داشتند و در قرون وسطی انواع مختلف این بازی در اروپا رایج بود. نام انگلیسی Backgammon نخستین بار در قرن هفدهم میلادی در منابع انگلیسی دیده می‌شود. امروز این بازی در ترکیه تاولا، در یونان تاولی و در کشورهای عربی طاوله نام دارد. (برای معادل‌های انگلیسی اصطلاحات، اصطلاحات تخته نرد را ببین.)
تحول‌های مدرن: تاس دوبل و کامپیوتر
دو اتفاق، تخته نرد را در قرن بیستم متحول کرد:
- تاس دوبل در دهه ۱۹۲۰ میلادی در باشگاه‌های نیویورک به بازی اضافه شد و بعد استراتژیک تازه‌ای به آن داد. (قوانینش را در تاس دوبل و قانون کرافورد بخوان.)
- هوش مصنوعی: در دهه ۱۹۹۰ برنامه‌ای به نام TD-Gammon با شبکه عصبی و یادگیری از بازی با خودش، به سطح بهترین بازیکنان جهان رسید و حتی بعضی از حرکت‌های سنتی شروع را تغییر داد. جدول امروزی بهترین حرکت‌های شروع حاصل همین تحلیل‌های کامپیوتری است.
تخته نرد در ایران امروز
در ایران تخته نرد هنوز یکی از محبوب‌ترین بازی‌های خانوادگی است. تخته‌های خاتم‌کاری شیراز و اصفهان و تخته‌های چوبی دست‌ساز، هم وسیله بازی‌اند و هم اثر هنری. اگر قصد خرید داری، راهنمای خرید تخته نرد را بخوان.
با آمدن اینترنت، تخته نرد به گوشی‌ها هم رسیده است. حالا می‌شود بدون تخته و مهره، در چند ثانیه با یک بازیکن واقعی از شهری دیگر بازی کرد؛ همان کاری که در تخته باز انجام می‌دهیم: تخته نرد آنلاین با طراحی ایرانی، برای ادامه دادن یک سنت پنج‌هزارساله.
بازی تخته نرد آنلاین با طراحی ایرانی، رایگان و بدون دانلود.
سوالات متداول
تخته نرد را چه کسی اختراع کرد؟
طبق روایت متن پهلوی «گزارش شطرنج و نهش نیواردشیر» و شاهنامه فردوسی، نرد را بزرگمهر، وزیر خسرو انوشیروان ساسانی، ساخت. البته بازی‌های تاسی شبیه آن هزاران سال قدیمی‌ترند.
قدمت تخته نرد چقدر است؟
قدیمیترین صفحههای بازی تاسی مشابه، مثل یافته شهر سوخته، حدود پنج هزار سال قدمت دارند. شکل امروزی بازی در طول قرنها تکامل یافته است.
کلمه نرد از کجا آمده است؟
نرد کوتاهشده «نیواردشیر» است؛ نامی که به نام اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، به این بازی داده شد.
رایگان، بدون دانلود و با بازیکنان واقعی؛ همین حالا در مرورگر بازی کن.